درك كند و عميق‌تر از هر شخص ديگر طبيعت اين موضع‌گيرى و همچنين [ توجه و ] پيگيرى نيازهاى فرآيند دگرگون‌سازى را در جمعى كه به قول ابو بكر تازه از قيد جاهليت رسته‌اند ، بفهمد « 1 » . امر دوم : ديدگاه مصلحت انديشانه دومين موضوعى كه ممكن است موضع منفى رهبرى را در قبال آينده و سرنوشت دعوت اسلامى بعد از رحلت آن حضرت تفسير كند ، اين است كه : رسول گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و إله و سلّم على رغم احساس خطر نسبت به اتخاذ اين موضع ، تلاش نمىكند اسلام را در مقابل اين خطر مصون سازد ، چرا كه او با نظر مصلحت انديشانه به دعوت اسلامى

--> سورهء توبه ، آيهء 128 . آنچه اهميت دارد ، اين است كه آگاهاندن امت و تربيت حضرت به اصحاب مبنى بر ضرورت دورى گزيدن از اختلاف ، و اقدام عملى ايشان در جهت از بين بردن آن ، نيازمند دليل نيست ، مضافا بر اين كه قرآن كريم آكنده از ده‌ها آيه است كه مردم را به كنار گذاشتن اختلافات و دورى جستن از علل و انگيزه‌هاى آن فرا مىخواند . بنابراين چگونه ممكن است تصور شود پيامبر رحمت ، مهم‌ترين موضوع اختلاف‌انگيز را كه عبارت است از رياست امت ، وابگذارد ، ولى آنچه كه مىتواند وانهاده و باب آن - بى هيچ نشانى - بسته شود ، مورد توجه قرار گيرد ؟ ! علاوه‌بر اين‌كه همين موضوع ، خليفهء اوّل و دوم را وادار به استخلاف و انتخاب خليفهء بعد از خود نمود ، همچنان‌كه خود به اين مسأله تصريح كرده‌اند . ر . ك : تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 580 . ( 1 ) - همان .